Bùi Giáng: thơ phơi những giữa nắng.

Giữa lúc tôi còn trù trừ, thì Bùi Giáng, mắt vẫn nhắm nghiền, nhưng linh giác có người bên cạnh, đưa bàn tay lên xua qua xua lại, ngầm bảo rằng: hãy đi chơi chỗ khác đi, đừng quấy rầy ông, hãy để ông yên với cơn mê của ông, thế giới của ông

Từ một làng quê xứ Quảng, giã biệt bầy dê từng được ông choàng hoa và đặt tên, Bùi Giáng và những trang từ điển của ông mở lối lên thành thị và đi ra nhân loại.

Điên là thoát khỏi thế giới thực tế để đi vào một thế giới huyễn ảo của tâm hồn. Giữa các ngõ hẻm lòng vòng của xóm Gà Gia Định. Trên những con đường quanh chợ Trương Minh Giảng. Bao vấn đề suy tư triết học, tư tưởng văn chương hóc búa, rắc rối, ông bộc lộ tuy rườm rà mà đọc vẫn thấy vui, nhiều khi ta chưa hiểu hết ý mà không thấy mệt óc.

Ông vừa lạc điệu giữa đô thành lại vừa muốn là một tế bào - tuy là tế bào dị thể - của nó. TS Hồ Thế Hà Thế giới không tiền khoáng hậu Đọc Bùi Giáng như thể là đi lạc vào một thế giới hỗn độn, chợp chờn. Bùi Giáng tung ngọc vào bùn, chẳng cần quan hoài thị phi, khinh trọng.

Thiên la địa võng của ngôn từ tuôn ra từng trận từng cơn, trập trùng điệp điệp. Thơ Bùi Giáng hóa kiếp và cho đầu thai để tái sinh cả những cánh bướm, cánh chuồn chuồn, con kiến, con vi trùng, sâu bọ cùng hoa hoang cỏ dại qua ngôn ngữ đương đại. Bùi Giáng như một cái cây bị bứng khỏi phù sa Thu Bồn, vất giữa đất Sài Gòn, tưởng thung thổ lạ lẫm mà vẫn hút được dưỡng chất phồn hoa để tồn tại.

Vài tờ giấy viết dở vương bên cạnh. Về mặt tâm lý sáng tạo và chức năng biểu lộ của văn bản, tác phẩm Bùi Giáng là sự pha trộn, nhập nhòa giữa thực và mộng, giữa tỉnh và mê. Những hội thoại hình dung (với Nguyễn Du, Nietzsche, Trang Tử, Simone Weil, với các “mẫu thân”, với chính mình, với cả châu chấu, chuồn chuồn) thì quá ư tiếu ngạo, trộn lẫn mọi thứ có thể và không thể.

Một mai đứng tuổi Thi Sĩ không chỉ thân thiết với Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Chu Mạnh Trinh, Tản Đà.

Nên chi, sự vẫy gọi từ thế giới thi ca của Bùi Giáng vẫn là khả tính cho những ai quan tâm và muốn đi tìm bản thể cuộc đời và bản mệnh nghệ thuật của Thi Sĩ tài năng dị biệt này, đúng như nhà văn Sơn Nam đã tâm tư: “Viết đôi lời về Bùi Giáng không bằng đọc về Bùi Giáng. Thực và mộng, tỉnh và mê không có ranh giới rõ ràng mà thực hòa trong mộng, tỉnh hòa trong mê và ngược lại.

Tôi dừng xe lại, chưa biết làm gì: nhặt giúp ông những tờ bản thảo sắp bay đi hay đánh thức gọi ông vô nhà. Lao động nghệ thuật của Bùi Giáng là sự tương tác giữa nghĩ, viết và chơi. Đó cũng là phối hợp giữa quy cách và phá cách. Nhưng chỉ mười năm ở Sài Gòn, không qua trường lớp nào, mà ông tường tiếng Anh, có thể đọc Shakespeare trong nguyên tác, và thông thuộc tiếng Đức một cách chuẩn xác, sâu sắc, khi đọc, dịch, trích dẫn Friedrich Hölderlin, Martin Heidegger, như sự công nhận qua kiểm chứng trong thực tế của nhà nghiên cứu Bùi Văn Nam Sơn, thì quả là một năng lực ngôn ngữ thâm hậu.

Người và văn ông không để cho những chuẩn mực câu thúc, ý văn ông tràn ra ngoài những ranh giới của lý trí. Trước cổng trường Đại học Vạn Hạnh. ; Mà còn làm quen với những tâm hồn xứ lạ của Martin Heidegger, Saint-Exupéry, Gérard de Nerval, André Gide, Albert Camus. Khi viết sách giáo khoa, ông viết mạch lạc, khúc chiết. Khi sáng tác, viết khảo luận và dịch thuật, ông để dòng ý thức của mình lôi ngòi bút đi liên hồi bất tận.

Ngay trong khi nghĩ, ông đã nghịch ngợm những từ ngữ và khi viết ra thì thực thụ là ông bày trò chơi trên trang giấy.

Theo lời kể của người nhà, bệnh án Bùi Giáng có ghi ông mắc bệnh “tâm thần phân liệt dạng sáng tạo chữ”.

Nhà thơ Bùi Giáng - Ảnh: Đào Trung Phụng Bùi Giáng vào tọa đàm khoa học Người và thơ Bùi Giáng là sự phối hợp giữa đất đai sơ khai, hoang dại và nhịp đời phố thị. Tôi có bốn năm là láng giềng của ông ở xóm Gà. Một buổi trưa nắng gắt, tôi chạy xe về hẻm 482 Lê Quang Định, thấy ông nằm như thiu ngủ trên một đống cát nhà ai đang xây, bóng cây không che hết bộ mặt teo tóp đọng nắng của ông.

Xuất thân Bùi Giáng là nhà giáo, ông viết những lời trân trọng về các bố cũ của mình. Dẫu có như thế, chúng ta cũng đừng phật ý. Nhưng ông cũng sẵn sàng bỏ trường mà đi khi thất vọng về nó.

Thơ ông không hững hờ với “những chiều hôm phố thị”, “những đèn khuya phố thị”. Có những trang thơ, trang văn Bùi Giáng viết như lên đồng, như viết tự động, viết trong giấc thụy du. Và khai hoang một cách mạnh mẽ, cuồng nhiệt nhất. Các trích dẫn chương cú hư hư thực thực. Nhưng dù là truyền thống hay canh tân, Bùi Giáng vẫn hướng về những giá trị vĩnh cửu. Ai ở Sài Gòn những năm 70, 80, 90 thế kỷ trước mà không một lần gặp Trung Niên nhà thơ.

Nghiên cứu về thơ Bùi Giáng, càng ngày càng có nhiều công trình công phu và thành quả ra mắt độc giả.

Sách vở giúp Bùi Giáng trở nên trí giả; cuộc đời và mạng biến ông thành hiền giả. Tư tưởng ông đi theo đường dây riêng biệt của nó, từ Nerval đến Shakespeare, từ Shakespeare đến Nguyễn Du, từ Nguyễn Du đến Gide, rồi lại từ Gide đến Saint-Exupéry. Từ khi được/ bị xem là điên, Bùi Giáng thong dong đi tiếp con đường của mình, không phải chiều lụy gia đình, xã hội; không ai và không điều gì có thể níu kéo, làm phiền ông nữa.

Bùi Giáng phơi mình giữa nắng gió cuộc thế, rong chơi vô tận giữa đám đông mà vẫn là bí mật trước mắt dương thế, thách thức mọi suy đoán, lý giải. Việc ông giỏi chữ Hán, tiếng Pháp thì không khó hiểu.

Ông trộn nhã và tục trong nói lái, pha điên và tỉnh trong triết lý, lẫn giả và chân trong trò chơi văn bản, chen hay và dở những câu thơ. Điều kỳ diệu là Bùi Giáng chu du sơn thủy mà vẫn như trụ chân một chỗ. Nhưng cũng thành ra mà trong cái bông đùa, cà rỡn có sự thăng hoa của đau xót miên trường; trong cái hồn nhiên có sự uyên uẩn, nhức nhói của trí não; trong điên loạn, cuồng say có sự mộng mơ và mê đắm của cõi tình.

Những nghịch lý thuần khiết tạo nghệ thuật của Bùi Giáng đã làm thành tổng hòa của sự tập trung chứ không phải là sự phân hóa thi pháp thơ. Ông chơi với cái cổ điển nhất cũng hết mình như thường với cái tân kỳ nhất. Ta hãy đáp lại ông bằng tiếng nói của chính ông: “Vui thôi mà, thưa đứng tuổi Thi Sĩ”.

Để dùng cách nói thời thượng hiện thời, ông nhà quê Bùi Giáng là người “mở cửa”, “hội nhập” sớm hơn ai hết. Các nhân danh địa danh nửa có nửa bịa.

Ông là bậc kế tục thượng thừa những trò chơi chữ, giễu nhại. Đọc Bùi Giáng không bằng giao dịch với Bùi Giáng. Mà sống như Bùi Giáng thật vui mà thật khó vậy.

Của văn hóa dân gian, của Hồ Xuân Hương, Tú Xương, Tú Quỳ. Ông vào trường thi, thi rớt, phải thi lại để có tấm bằng. Với ông, cái tĩnh tại oai nghi trường tồn như núi Ngự muôn đời bên bờ sông Hương là đẹp, đồng thời cái biến dịch muôn sắc huy hoàng cũng là đẹp, miễn nó được vĩnh cửu hóa bằng nghệ thuật.

Chúng ta nói nhiều, viết nhiều về Bùi Giáng, nhưng có nhẽ vẫn là người xa lạ đối với ông. Ít thấy trong văn Bùi Giáng vẻ nghiêm nghị, cau có của người tin rằng mình đang nói những điều quan yếu hay đang phát ngôn cho chân lý. Thế giới đó, dẫu sao đi nữa, là vô tiền khoáng hậu.

Người trí giả phải chịu lép vế trước người hiền giả trong ông. Ông có thể nhập thân vào thi giới của mình, một thi giới mang ít nhiều ảnh tượng của hiện thực nhưng lại do chính ông tái tạo và chế biến.

Giao tế với Bùi Giáng không bằng sống như Bùi Giáng. Trích tham luận   Bùi Giáng “chơi  ” của nhà văn Nhật Chiêu. Có lúc ông tự trách mình: giờ tôi đã quên xưa/ Sài Gòn cám dỗ tôi chưa chịu về.

Quờ những nghịch lý trên chính là tiềm thức hiện sinh của Bùi Giáng trên từng chặng hành trình sống và hành trình thơ. Chắc ông sẽ lò mò đến đấy, leo lên cầu thang, đứng ngoài cửa ngó vào, nghe lấy đôi câu, rồi hấp háy đôi mắt dưới cặp kính dày cộp mà lẩm bẩm: “Các cháu cứ ở đó mà tọa đàm đi, ông già Bùi rong chơi tiếp đây!”.

Một đối cực khác được phối hợp trong tác phẩm và con người Bùi Giáng là sách vở, nhà trường nghiêm trang với cuộc thế nắng gió, bụi bặm, xô bồ. Có thể nói ông là đấng toàn năng, là hoàng đế trong thế giới của riêng ông.

Có thể nói Bùi Giáng là thứ quả mà cây văn chương chỉ kết được một lần. Trích tham luận  Bản mệnh thơ Bùi Giáng  của PGS. Có lẽ ông không phải là “phu chữ”, như cách nói của Lê Đạt, mà là “người nghịch chữ”.

Ông thuộc vào loại hào kiệt không định nghĩa được, là một bí hiểm toàn diện trong cái vùn vụt, cái bất tuyệt thao thao, cái nửa không nửa có, nửa hư nửa thực”.

Tuổi thơ ông qua một vùng tự nhiên hào phóng ruộng đồng, non sông, cỏ cây dọc sông Thu Bồn, dưới chân núi Cà Tang. Trong thế giới sáng tạo của Bùi Giáng, gắn liền với phối hợp Quê - Phố là phối hợp giữa thượng cổ và hiện đại, Đông phương và Tây phương. Sau 15 năm, chúng ta thêm một lần đón nhận Bùi Giáng, đón ông về lại với không gian văn hóa này, thậm chí có thể nói một cách nào đó là chuộc lỗi với ông, bởi có lần ta đã lạt lẽo, nếu không nói là xua đuổi ông.

Ông cũng sớm nhập vào cuộc sống thị thành, bắt đầu từ Hội An, Huế, rồi Sài Gòn: Anh đi về đô hội/ Ngó phố thị mơ màng. Qua cái ngoài mặt phi logic, văn bản của ông thách đố người đọc đi tìm sự mạch lạc nội tại của nó. Nói cách khác, điên là lìa xa chuẩn mực của người, không còn bị gò bó, vướng bận.

Thử hình dong một hôm nào đó Bùi Giáng tinh anh nghe nói có tọa đàm về ông ở trường đại học. Ông yêu Thúy Vân trong vẻ đẹp cổ điển nhưng cũng ngợi ca Thúy Kiều trên nền nhạc hiện sinh.

Trong sân chùa Già Lam. Câu thơ “Ngữ ngôn cuồng dại chập chờn” của chính Bùi Giáng trong  Ngày tháng du ngoạn   có thể dùng để miêu tả thế giới Bùi Giáng - đó là thế giới của người thật dắt tay người ảo. Sau 34 năm ông mới trở lại quê nhà, nhưng thật ra ông đã có bao chuyến về tiềm thức, đúng hơn, chân ông đi xa mà tâm ông còn ở lại: Hỏi rằng: đứa ở quê đâu?/ Thưa rằng: tôi ở rất lâu quê nhà.

Nhưng với một thế cuộc đa dạng và một tài năng thơ đa diện và đa chất như ông, thì không phải mọi kết luận đều đã thống nhất và bình ổn. HUỲNH NHƯ PHƯƠNG tuấn kiệt không định nghĩa được Bùi Giáng nhà thơ là hiện tượng lạ của nền thơ Việt Nam hậu bán thế kỷ 20 bởi sự tích hợp nghệ thuật kỳ bí song hành với thế cuộc kỳ dị, được công chúng yêu thơ hâm mộ, ca tụng và thêu dệt như những giai thoại, đến một ngưỡng nào đó, được xem như huyền thoại.

Nếu làm một thống kê từ vị trong thơ Bùi Giáng, sẽ thấy bảng pha màu tiếng nói của ông đa dạng sao: những từ ngữ cổ kính, nghiêm trang đan kết với những từ ngữ tân thời, nghịch ngợm.